A A A

بسم الله الرحمن الرحیم [1]

صورت سوم: درک وقوف اختیاری عرفات با وقوف اضطراری نهاری مشعر

کلام در بیان صور وقوف در عرفات و مشعر و بیان حکم این صور بود که عرض شد مرحوم امام دوازده صورت رئیسه را مطرح می‌کنند، دو صورت بیان شد.

صورت سوم: این است که حاجی وقوف اختیاری عرفات با وقوف اضطراری نهاری مشعر را درک کند. آیا حج این فرد صحیح است یا حجش باطل است؟

این صورت دو فرض پیدا می‎کند که باید بررسی شود:

فرض اول: گاهی وقوف اختیاری مشعر را که درک نکرده است از روی عذر بوده است مثل اینکه شلوغ بوده یا جاهل قاصر بوده یا فراموش کرده است. بین الطلوعین نرسیده به مشعر و روز عید قربان به مشعر رفته است.

فرض دوم: گاهی ترک وقوف اختیاری مشعر، عامدا و عالما بوده است.

فرض اول: به خاطر عذری وقوف اختیاری مشعر ترک شده است و به وقوف اضطراری روز رسیده است. محقق در شرایع ج 1 ص 229 عبارتشان این است « الرابعة إذا وقف بعرفات قبل الغروب‌ و لم يتفق له إدارك المشعر إلى قبل الزوال(یعنی درک وقوف اضطراری نهاری مشعر) صح حجه.». علامه حلی در منتهی المطلب ج 11 ص 103 بر صحت حج، ادعای اجماع می‌کنند.[2] صاحب جواهر هم در جواهر الکلام ج 19 ص 38 می‎فرمایند « المسألة الرابعة إذا وقف بعرفات قبل الغروب و لم يتفق له إدراك المشعر إلا قبل الزوال صح حجه بإدراك اختياري عرفة و اضطراري المشعر بلا خلاف أجده فيه،».

روایاتی هم دال بر صحت حج در این فرض است از جمله صحیحه معاویۀ بن عمار باب 21 ابواب وقوف در مشعر ح 1 «18521- 1- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ النَّخَعِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَفَاضَ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَى مِنًى- فَلْيَرْجِعْ وَ لْيَأْتِ جَمْعاً وَ لْيَقِفْ بِهَا- وَ إِنْ كَانَ قَدْ وَجَدَ النَّاسَ قَدْ أَفَاضُوا مِنْ جَمْعٍ». از این حدیث استفاده می‎شود کسی که در عرفات بوده است باید مشعر را درک کند هر چند وقوف اضطراری مشعر و بعد از افاضه مردم باید در مشعر بماند و همین کافی است.

شیخ کلینی در الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‌4، ص: 472 روایتی به همین مضمون نقل می‎کنند:«3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ أَفَاضَ مِنْ عَرَفَاتٍ فَأَتَى مِنًى قَالَ فَلْيَرْجِعْ فَيَأْتِي جَمْعاً فَيَقِفُ بِهَا وَ إِنْ كَانَ النَّاسُ قَدْ أَفَاضُوا مِنْ جَمْعٍ».

هکذا معتبرۀ اسحاق بن عمار بر صحت حج در این صورت دلالت می‎کند، ح 11 از باب 23 ابواب وقوف به مشعر، «18538- 11- وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَدْرَكَ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ وَ عَلَيْهِ خَمْسَةٌ مِنَ النَّاسِ- قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ.». این حدیث با اطلاقش شامل صورت سوم می‌شود. این فرض صورتی بود که به خاطر عذر، وقوف اختیاری مشعر را درک نکرده است که وقوف نهاری کافی است.

فرض دوم: آیا اگر کسی عمدا وقوف اختیاری مشعر را ترک کرد، ولی اضطراری نهاری مشعر را درک کرد، این وقوف اضطراری مجزی است یا نه؟

مشهور علما قائل به بطلان هستند. می‎گویند اگر عمدا وقوف اختیاری مشعر ترک شد، وقوف اضطراری نهاری انجام شد، حجش باطل است.

برخی از اعلام از جمله صاحب تفصیل الشریعه در تفصیل الشریعه ج 5 ص 151 دلیل بر بطلان حج را چنین بیان می‎کنند، که وقوف در مشعر بین الطلوعین رکن است، کسی که عمدا رکن را ترک کند، عملش باطل است.[3]

این وجه وافی به مقصود نیست به خاطر اینکه قبلا هم اشاره کردیم کدام روایت، کدام دلیل می‎گوید وقوف به مشعر رکن است؟ به چه دلیل وقوف به مشعر رکن است تا این نتیجه را بگیریم؟

بیانی که برای بطلان می‎شود ارائه کرد این است که گفته شود در روایاتی که وارد شده کسی که وقوف نهاری مشعر را درک کند «فقد ادرک الحج»، این روایات اطلاق ندارد. به این بیان که از طرفی ما دلیل داریم وقوف بین الطلوعین در مشعر واجب است، احادیثش را قبلا خواندیم، که آن احادیث دلالت می‎کرد حاجی بین الطلوعین باید در مشعر باشد و این واجب است، یک یا دو مورد استثناء داشت مثل ذوی الاعذار. از طرف دیگر روایاتی که می‎گوید من ادرک المشعر قبل از زوال عید قربان فقد ادرک الحج، در این روایات کلمه (من ادرک) وارد شده است، این کلمه در روایات معنای خاصی دارد، «من ادرک المشعر قبل الزوال» یعنی کسی که قبلش نمی‎توانسته و متمکن نبوده است از وصول به مشعر، روایات دیگر را ببینید «من ادرک رکعۀ من الجماعه»، یعنی کسی که به رکعت آخر جماعت رسید، کسی که آن وقت رسید و قبلش نیامد، «من ادرک الامام فی التشهد»، یعنی کسی که به رکوع امام نرسید. هکذا روایاتی که در باب حج داریم یک ظهور برای این ادرک می‎سازد، «من ادرک المشعر الحرام»، یعنی قبلش نمی‎توانسته بیاید، لذا من ادرک ظهورش این است هر کسی که قبل از نهار نتوانسته بود مشعر را درک کند و حالا به مشعر رسید، بنابراین آن کسی که متعمدا بین الطلوعین را ترک کند، این مصداق «من ادرک المشعر قبل الزوال» نیست. لذا نتیجه می‎گیریم که اگر کسی عمدا وقوف بین الطلوعین را ترک کرد و صبح روز دهم خودش را به مشعر رساند روایات من ادرک المشعر شامل او نمی‎شود. واجب در حج را که وقوف بین الطلوعین باشد انجام نداده و بدلش را هم انجام نداده است لذا المرکب ینتفی بانتفاء جزئه و حجش انجام نشده و حجش باطل است.

بر این مطلب ادعای اجماع هم شده است.

بنابراین در فرض دوم از صورت سوم ما هم مثل مرحوم امام قائل به بطلان هستیم با این بیانی که ذکر شد.

صورت چهارم: درک وقوف اختیاری مشعر و اضطراری عرفات

 وقوف اختیاری مشعر و اضطراری عرفات را درک کرده است. یعنی عصر روز عرفه، عرفات را درک نکرد، شب عید قربان اندکی در عرفات توقف کرد، صدق وقوف اضطرای می‎کند بعد در بین الطلوعین اختیاری مشعر را درک کرد.

اینجا هم دو فرض متصور است: گاهی عمدا وقوف اختیاری عرفات را ترک کرد، مماطله کرد، گاهی ترک وقوف اختیاری عرفه به خاطر عذر است مثل نسیانا یا جهل قصوری یا عذر دیگر.

فرض اول: اگر به جهت عذری وقوف اختیاری عرفات را ترک کرد حجش صحیح است، به خاطر اینکه از طرفی ادله وقوف در عرفات برای ذوی الاعذار، وقوف اضطراری پیش بینی کرده است، روایاتش قبلا بررسی شد پس وقوف اضطراری بدل از وقوف اختیاری است. لذا وقوف اضطراری عرفاتش تمام است، نسبت به مشعر هم فرض این است که وقوف اختیاری مشعر را درک کرد و وظیفه‎اش را انجام داد بدون شبهه حجش درست است.

روایات خاص هم بر این مطلب دلالت دارد صحیحه معاویۀ بن عمار باب 22 ابواب وقوف به مشعر ح 1 «18524- 1- مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: فِي رَجُلٍ أَدْرَكَ الْإِمَامَ وَ هُوَ بِجَمْعٍ- فَقَالَ إِنْ ظَنَّ أَنَّهُ يَأْتِي عَرَفَاتٍ فَيَقِفُ بِهَا قَلِيلًا- ثُمَّ يُدْرِكُ جَمْعاً قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَلْيَأْتِهَا- وَ إِنْ ظَنَّ أَنَّهُ لَا يَأْتِيهَا حَتَّى يُفِيضُوا فَلَا يَأْتِهَا- وَ لْيُقِمْ بِجَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ».

همچنین صحیحه حلبی بر این مطلب دلالت دارد: «18525- 2- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ يَأْتِي بَعْدَ مَا- يُفِيضُ النَّاسُ مِنْ عَرَفَاتٍ- فَقَالَ إِنْ كَانَ فِي مَهْلٍ- حَتَّى يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ مِنْ لَيْلَتِهِ فَيَقِفَ بِهَا- ثُمَّ يُفِيضَ فَيُدْرِكَ النَّاسَ فِي الْمَشْعَرِ قَبْلَ أَنْ يُفِيضُوا- فَلَا يَتِمُّ حَجُّهُ حَتَّى يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ- وَ إِنْ قَدِمَ رَجُلٌ وَ قَدْ فَاتَتْهُ عَرَفَاتٌ- فَلْيَقِفْ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ- فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْذَرُ لِعَبْدِهِ- فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ إِذَا أَدْرَكَ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ- قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ النَّاسُ- فَإِنْ لَمْ يُدْرِكِ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ- فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ فَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً مُفْرَدَةً- وَ عَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ.».

لذا در فرض عذر اگر کسی وقوف اختیاری عرفه را ترک کرد، وقوف اضطراری انجام داد و وقوف اختیاری مشعر را هم درک کرد حجش درست است.

فرض دوم: اگر کسی عمدا وقوف اختیاری عرفات را ترک کرد، آیا وقوف اضطراری لیل برای این متعمد کافی است یا نه؟ چنانچه مشهور قائلند و من مخالفی پیدا نکردم و ادعای اجماع هم شده است، در صورت ترک وقوف اختیاری عرفات حجش باطل است به خاطر اینکه از طرفی وقوف عصر روز نهم هر چند مسمای وقوف جزء واجبات حج است، از طرف دیگر ادله وقوف اضطراری در عرفات مخصوص به ذوی الاعذار است، کسی که متمکن نبوده است لذا این بدلیت وقوف اضطراری از وقوف اختیاری مربوط به معذورین است ترک عمدی وقوف اختیاری که بدل ندارد لذا وقوف در عرفات انجام نشده است و لذا حج او طبق قاعده باطل است و تبدیل به عمره مفرده می‎شود.

صورت پنجم: درک وقوف اختیاری عرفه و اضطراری لیلی مشعر

اختیاری عرفه را درک کرده است و اضطراری لیلی مشعر را هم درک کرده است، عصر روز نهم رفته عرفات و شبش هم آمده در مشعر و بعد رفته منا و بین الطوعین در مشعر نبوده است. مرحوم امام می‎فرمایند اختیاری مشعر که ترک کرده است گاهی به خاطر عذر بوده است، که در این صورت حجش صحیح است به خاطر اینکه وقوف اضطراری لیل برای معذورین بدل از وقوف اختیاری است. لذا وقوف عرفه را درک کرده است. بعد مرحوم امام می‏فرمایند و اگر اختیاری مشعر را عمدا ترک کرده است شب عامدا از مشعر افاضه کرده است به منا، حجش باطل است علی الاحوط. احوط وجوبی این است که بگوییم حجش باطل است. فردا اشاره می‎کنیم به نظر ما بطلان در فرض دوم از صورت پنجم صحیح نیست بلکه اقوی صحت حج این فرد است هر چند عمدا وقوف اختیاری مشعر را ترک کرده است. وجهش قبلا بیان شده است.

کلام مرحوم امام در صورت پنجم « الخامس- درك اختياري عرفة مع اضطراري المشعر الليلي، فإن ترك اختياري المشعر بعذر صح، و إلا بطل على الأحوط.».

 

[1]. جلسه 42، مسلسل 1086، ‌یک‌شنبه‌، 98.09.17

[2] . منتهی المطلب ج 11 ص 103: . « إذا أدرك أحد الموقفين اختيارا، و الآخر اضطرارا، صحّ حجّه إجماعا‌».

[3] . تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - الحج؛ ج‌5، ص: 151: « (1) أمّا البطلان في صورة ترك اختياري المشعر الذي هو الوقوف بين الطلوعين من يوم العيد عمدا، فلأنه مقتضى الركنيّة التي عرفت البحث فيها، و عرفت أن الركن هو المسمى من الوقوف بين الطلوعين، و الإخلال به عمدا يوجب البطلان».